ఆన్లైన్లో ఒక తప్పుడు లింక్ క్లిక్ చేసినా, నకిలీ కేవైసీ అప్డేట్ పేరుతో మోసపోయినా ఖాతాలోని డబ్బులు మాయమయ్యేవి. పోయిన డబ్బులు తిరిగి వస్తాయన్న నమ్మకం చాలా మంది బాధితుల్లో ఉండేది కాదు. ఈ పరిస్థితిని సమూలంగా మార్చేందుకు భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ (ఆర్బీఐ) రంగంలోకి దిగింది. డిజిటల్ చెల్లింపుల మోసాల బాధితులకు ఊరట కల్పించేలా, బ్యాంకులను మరింత జవాబుదారీగా మార్చేలా సరికొత్త మార్గదర్శకాలను ప్రకటించింది. ఈ కొత్త నిబంధనలు 2027 జనవరి 1 నుంచి అమల్లోకి రానున్నాయి. దేశంలో యూపీఐ, ఇంటర్నెట్ బ్యాంకింగ్, మొబైల్ లావాదేవీలు వేగంగా పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో సైబర్ మోసాలు కూడా అదే స్థాయిలో పెరిగిపోతున్నాయి. ఈ క్రమంలో డిజిటల్ మోసాల బారిన పడిన వినియోగదారులకు ఆర్థికంగా భరోసా కల్పించడం లక్ష్యంగా ఆర్బీఐ ఈ కొత్త ఫ్రేమ్వర్క్ను రూపొందించింది. దీని ప్రకారం, అనధికారికంగా జరిగిన డిజిటల్ లావాదేవీని గుర్తించిన ఐదు రోజుల్లోగా కస్టమర్ తన బ్యాంకుకు ఫిర్యాదు చేస్తే, దర్యాప్తు అనంతరం షరతులకు లోబడి గరిష్ఠంగా రూ. 25,000 వరకు పరిహారం పొందే అవకాశం ఉంటుంది. ఇప్పటివరకు దిక్కుతోచని స్థితిలో ఉండిపోయే బాధితులకు ఈ నిర్ణయం కాస్త ఊరటనివ్వనుంది.
అయితే, బాధితులకు పరిహారం అందించడం ఈ ప్రణాళికలో ఒక భాగం మాత్రమే. అసలు మోసాలు జరగకుండా నిరోధించడంపై కూడా ఆర్బీఐ దృష్టి సారించింది. ఇందులో భాగంగా బ్యాంకులు తమ అంతర్గత రిస్క్ మేనేజ్మెంట్ వ్యవస్థలను బలోపేతం చేసుకోవాలని స్పష్టమైన ఆదేశాలు జారీ చేసింది. ముఖ్యంగా, ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (ఏఐ), మెషీన్ లెర్నింగ్ (ఎంఎల్) మోడల్స్ వినియోగంలో పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం ఉండేలా కొత్త మార్గదర్శకాలను విడుదల చేసింది.
ఈ రెండు కార్యక్రమాలకు మధ్య బలమైన సంబంధం ఉంది. అనుమానాస్పద లావాదేవీలను గుర్తించడం, మోసపూరిత పద్ధతులను పసిగట్టడం, కస్టమర్ల ఖాతాలను నిజ సమయంలో పర్యవేక్షించడం కోసం బ్యాంకులు ఎక్కువగా ఏఐ వ్యవస్థలపైనే ఆధారపడుతున్నాయి. ఈ ఏఐ మోడల్స్ను మరింత మెరుగ్గా నిర్వహిస్తే, వినియోగదారులు డబ్బు కోల్పోకముందే మోసాలను గుర్తించి ఆపే అవకాశం పెరుగుతుంది.
ఈ విషయంపై ఈవై ఇండియా భాగస్వామి, ఫైనాన్షియల్ సర్వీసెస్ రిస్క్ మేనేజ్మెంట్ లీడర్ అజయ్ సిరికొండ మాట్లాడుతూ, ఁఏఐ సంబంధిత రిస్క్లను ఎలా నిర్వహించాలనే దానిపై భారతీయ బ్యాంకులకు ఆర్బీఐ మార్గదర్శకాలు ఒక స్పష్టమైన ప్రణాళికను అందించాయి. వినియోగదారుల రక్షణ, థర్డ్-పార్టీ మోడల్స్, ఏఐ వంటి అంశాలను ఒకే చట్రంలోకి తీసుకురావడంలో ఈ మార్గదర్శకాలు అమెరికా, యూకే రెగ్యులేటర్ల కన్నా ముందున్నాయిఁ అని వివరించారు.
ఇన్నాళ్లూ ఏఐ వాడకంపై స్పష్టమైన నియమావళి లేకపోవడం బ్యాంకులకు ఒక అడ్డంకిగా ఉండేదని, ఇప్పుడు ఆర్బీఐ మార్గదర్శకాలతో ఆ అనిశ్చితి తొలగిపోయిందని ఆయన అన్నారు. ఁఇది ఏఐ వినియోగానికి అడ్డంకి కాదు, వాస్తవానికి దాని వేగాన్ని మరింత పెంచుతుందిఁ అని సిరికొండ అభిప్రాయపడ్డారు.
వినియోగదారుల పరంగా చూస్తే, ఈ కొత్త నిబంధనల నుంచి నేర్చుకోవాల్సిన ముఖ్యమైన పాఠం ఒకటే. డిజిటల్ మోసానికి గురైనప్పుడు ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయకూడదు. ఎంత వేగంగా బ్యాంకుకు సమాచారం ఇస్తే, పోయిన డబ్బు తిరిగి పొందే అవకాశాలు అంతగా పెరుగుతాయి. బాధితులు వేగంగా స్పందించడం, బ్యాంకులు అత్యాధునిక సాంకేతికతతో మోసాలను అడ్డుకోవడం.. ఈ రెండూ జరిగితేనే డిజిటల్ చెల్లింపుల వ్యవస్థ మరింత సురక్షితంగా మారుతుంది.
